TRĂN TRỞ
TRĂN TRỞ
Hiện hữu ở cõi đời
Nợ Trời từng hơi thở
Rong ruổi bao phố chợ
Nợ đất mỗi bước đi
Trong cuộc sống mê si
Ta nợ Em tình ái
Mỗi sáng nghe gà gáy
Nợ đời chuyện áo cơm
Giữa danh vọng thiệt hơn
Nợ bao năm đèn sách
Đêm đêm Em hờn trách
Nợ nhau tình gối chăn…
Những lúc gặp khó khăn
Nợ bạn bè tình nghĩa.
Khi cuộc đời mai mĩa
Nợ thế thái nhân tình.
Giữ lối sống nguyên trinh
Trả nợ đời rất khó
Em yêu – Em có rõ
Tâm tình của Ta chăng?
Thu 1995.
Thường Hỷ Lê Niên.
Bài thơ năm chữ “Trăn trở” mang đậm chất chiêm nghiệm triết lý nhân sinh, diễn tả trọn vẹn sức nặng của hai chữ “mắc nợ” mà một kiếp người phải mang vác.
Về cấu tứ và nội dung Tác giả đã triển khai khái niệm “nợ” theo từng tầng bậc từ vĩ mô đến vi mô, từ vũ trụ bao la đến cõi lòng sâu kín:
-
Nợ trời đất (Càn khôn): Mượn không khí để thở, mượn mặt đất để đi – đó là cái nợ nguyên sơ nhất của sự hiện sinh.
-
Nợ sinh kế và danh phận: Nợ miếng cơm manh áo mỗi sớm mai, nợ công ơn đèn sách để bươn chải giữa vòng xoay danh lợi thiệt hơn.
-
Nợ tình cảm lứa đôi: Giữa những xô bồ, tình yêu và trách nhiệm với người bạn đời (chuyện ái ân, những hờn trách đêm đêm) trở thành một món nợ ngọt ngào nhưng cũng đầy day dứt.
-
Nợ xã hội: Tình nghĩa bạn bè lúc hoạn nạn và cả cái cay đắng trước thói đời tráo trở, mai mỉa.
Điểm nhấn triết lý ở khổ cuối Khổ thơ kết chính là chiếc chìa khóa mở ra toàn bộ nhan đề “Trăn trở”:
“Giữ lối sống nguyên trinh
Trả nợ đời rất khó”
Muốn trả hết nợ đời mà không thỏa hiệp, không đánh mất thiên lương và bản ngã trong sạch (“nguyên trinh”) là một nghịch lý đầy giằng xé. Lời nhắn gửi cuối cùng dành cho người thương không chỉ là lời giãi bày tâm can, mà còn là mong cầu một sự thấu cảm, tri âm giữa cuộc nhân sinh bộn bề.
Điểm lắng đọng nhất của thi phẩm nằm ở cách cấu tứ và mạch cảm xúc:
-
Mạng lưới những món “nợ” trần gian: Tác giả nhìn đời qua lăng kính của những món nợ đan xen từ vĩ mô đến vi mô. Đó là nợ thiên địa (“Nợ Trời từng hơi thở / Nợ đất mỗi bước đi”), nợ mưu sinh danh vọng (“Nợ đời chuyện áo cơm”, “Nợ bao năm đèn sách”), nợ đạo làm người (“Nợ bạn bè tình nghĩa”, “Nợ thế thái nhân tình”), và nợ cả sự thân mật, riêng tư của lứa đôi (“Nợ Em tình ái”, “Nợ nhau tình gối chăn”). Mọi sự hiện hữu tưởng như hiển nhiên đều trở thành ân nghĩa, ràng buộc.
-
Bi kịch của sự “nguyên trinh”: Khổ thơ cuối mở ra chiều sâu trăn trở lớn nhất: “Giữ lối sống nguyên trinh / Trả nợ đời rất khó”. Giữa một xã hội đa đoan, đầy toan tính thiệt hơn và mai mỉa, việc vừa muốn sống vẹn toàn, thanh khiết (nguyên trinh), vừa muốn trang trải tròn vẹn các món nợ nhân sinh là một nghịch lý đầy dằn vặt.
-
Lời giãi bày với tri kỷ: Khép lại bài thơ không phải là câu trả lời triết học đao to búa lớn, mà là một tiếng thở dài hướng về người bạn đời/người yêu (“Em yêu – Em có rõ / Tâm tình của Ta chăng?”). Đó vừa là lời xin lỗi vì những thiếu sót đời thường (“Đêm đêm Em hờn trách”), vừa là khát khao được thấu hiểu từ sâu thẳm tâm can.